De monumentenzorg richt zich op twee deelgebieden. Het ene deelgebied zorgt voor bescherming van structuren van gebieden, het andere deel heeft betrekking op individuele panden.
Een beschermd stadsgezicht is het voorbeeld van structuurgerichte bescherming. De definitie luidt: 'Groepen van onroerende zaken die van algemeen belang zijn wegens hun schoonheid, hun onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang of wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde. In deze groepen bevinden zich één of meer monumenten.'
Als het gaat om objectgerichte bescherming zijn er drie schaalniveaus. Een monument is een gebouw of object van kunst, cultuur of nijverheid dat van algemeen belang wordt geacht vanwege historische, volkskundige, artistieke, wetenschappelijke, industrieel-archeologische of andere sociaal-culturele waarde. Ook een gedenkteken wordt wel een monument genoemd. Ook zijn er beeldbepalende panden, dat zijn geen monumenten, maar ze hebben wel een bepaalde cultuurhistorische waarde. Op dit moment is er een conceptlijst, binnenkort wordt die vastgesteld.
U kunt bij de gemeente, of via de monumentencommissie, vragen of uw woning of pand in aanmerking komt voor plaatsing op een lijst. Bij de beoordeling wordt onder andere gekeken naar de architectonische waarde in historisch verband en lokale historische waarde. Als de gemeente uw pand op de lijst zet krijgt u daar schriftelijk bericht van. Wilt u niet dat uw woning op de monumentenlijst komt te staan? Dan kunt u tot 6 weken na de bekendmaking bezwaar indienen bij de gemeente.
Er zijn 3 niveaus, het rijksniveau is het hoogste:
1. Rijksmonument
Dit is de zwaarste categorie bescherming voor gebouwen en deze bescherming is geregeld in de Monumentenwet 1988, die de instandhouding van monumentale en cultuurhistorische waarden tot doel heeft. De gebouwen zijn 50 jaar of ouder. Voor iedere wijziging aan een rijksmonument is een monumentenvergunning èn een bouwvergunning noodzakelijk. De onderhoudkosten zijn fiscaal aftrekbaar.
2. Gemeentemonument
Dit is een van gemeentewege beschermd gebouw, De bescherming is geregeld in de gemeentelijke monumentenverordening. Voor deze monumenten geldt geen ouderdomsgrens. Gemeentelijke monumenten zijn van regionaal belang. Voor iedere wijziging is een vergunning noodzakelijk.
3. Beeldbepalend pand
Dit heeft geen juridische status; het betreft een beeldondersteunend pand in een beschermd stadsgezicht.